Làm lại truyền thông y tế khi chuyển sang chính quyền hai cấp: đường đi và việc cần làm

Hội thảo diễn ra tại phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai vào ngày 27/8 do Trung tâm Truyền thông – Giáo dục Sức khỏe Trung ương (Bộ Y tế) tổ chức đã đặt ra một câu hỏi trọng tâm: khi cơ cấu chính quyền địa phương gọn hơn, mạng lưới truyền thông y tế cần đổi thay ra sao để không xảy ra “đứt gãy” thông tin?

Tác động của cơ cấu chính quyền đến dòng chảy thông tin

Khi mô hình hành chính thay đổi, hệ thống truyền thông y tế không còn có thể vận hành theo thói quen cũ. Nhiều tham luận tại hội thảo chỉ rõ điểm mấu chốt: cần tái tổ chức mạng lưới truyền thông để đảm bảo cả việc truyền tải chỉ đạo chuyên môn từ Trung ương xuống và thu thập phản hồi, sáng kiến từ cơ sở lên trên.

Khung định hướng được nêu rõ tại sự kiện là: “Y tế định hướng chuyên môn – chính quyền cơ sở điều phối thực hiện”. Trong đó, CDC tỉnh được xem là hạt nhân kỹ thuật, trạm y tế địa phương giữ vai trò đầu mối chuyên môn tại thôn, xã, phường; chính quyền cơ sở có nhiệm vụ huy động nguồn lực xã hội để đưa thông tin tới người dân phù hợp với bối cảnh địa phương.

Một đề xuất kỹ thuật được nhắc tới là thiết lập đồng thời hai dòng trao đổi: từ trên xuống (các gói truyền thông chính sách, infographic, video và tài liệu chuẩn hóa) và từ dưới lên (các câu chuyện, mô hình thực tiễn của cơ sở). Cách tiếp cận này chuyển cơ sở từ vai trò “thực hiện” sang vai trò là nguồn tạo nội dung và kinh nghiệm cho hệ thống.

Để hình dung bối cảnh rộng hơn về cách các cơ sở y tế mở rộng năng lực và vị trí của bệnh viện trong mạng lưới chăm sóc, độc giả có thể tham khảo Hành trình Bệnh viện ĐKKV Thủ Đức, một phân tích về quá trình phát triển và thách thức mở rộng quy mô dịch vụ.

Công nghệ là công cụ — niềm tin vẫn là nền tảng

Thảo luận tại hội thảo nhấn mạnh một nghịch lý: công nghệ mở ra nhiều kênh tiếp cận mới (Facebook, TikTok, Zalo, video ngắn, infographic, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu sức khỏe), nhưng số lượng thông tin tăng không tự động dẫn tới sự tin cậy. Các tham luận lưu ý rằng trong môi trường dễ tràn lan tin sai lệch, thông tin y tế chính thống phải đảm bảo tính chính xác, minh bạch, kịp thời và dễ tiếp cận.

Cũng có những ví dụ thực tiễn được nêu: CDC Lâm Đồng chia sẻ kinh nghiệm xây dựng hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng, trong khi một số đối tác công nghệ trình bày cách ứng dụng dữ liệu và AI nhằm hỗ trợ cá nhân hóa quản lý sức khỏe. Vấn đề đặt ra là làm sao kết hợp yếu tố kỹ thuật với quy trình kiểm chứng và uy tín chuyên gia để tạo ra thông điệp đáng tin cậy.

Những câu chuyện liên ngành về đào tạo nhân lực và hợp tác quốc tế giữa các tổ chức y tế có thể là nguồn tham khảo để phát triển năng lực truyền thông; người đọc quan tâm tới chủ đề này có thể xem thêm Kết nối y tế Việt Nam – Pháp để hiểu các bước hợp tác và tác động thực tế trong đào tạo và dự án y tế.

Chuyển trọng tâm: từ đếm sản phẩm sang đo lường thay đổi hành vi

Một thay đổi quan trọng được nhắc tới là cách đánh giá hiệu quả truyền thông. Thay vì chỉ đo số lượng ấn phẩm, buổi hội thảo kêu gọi đặt mục tiêu cuối cùng là thay đổi hành vi sức khỏe của người dân. Mô hình BCC (cited from CDC Đồng Nai tại hội thảo) được giới thiệu như một quy trình hệ thống: phân tích đối tượng, xác định rào cản hành vi, xây dựng thông điệp thử nghiệm, chọn kênh phù hợp và đo lường kết quả hành vi.

Ví dụ thực tế được đưa ra là chiến lược tiêm chủng trọn đời. Luật Phòng bệnh số 114/2025/QH15 đã tạo khung chính sách cho quyền tiếp cận vắc xin theo lứa tuổi; tuy nhiên, từ chính sách thành hành vi còn cần hệ thống truyền thông chuyển hóa thông tin phức tạp về lão hóa miễn dịch, ưu tiên tiêm chủng theo nhóm tuổi và lợi ích cá nhân/gia đình thành thông điệp dễ hiểu, phù hợp từng nhóm đối tượng.

Với những nội dung nhạy cảm hoặc cần can thiệp cho nhóm dễ tổn thương, nguồn tài liệu hướng dẫn chuyên môn vẫn là cần thiết. Chẳng hạn, hướng bảo vệ trẻ nhũ nhi trước các mối nguy về hô hấp được trình bày chi tiết trong Bảo vệ trẻ nhũ nhi trước RSV, một tài liệu dành cho cha mẹ và nhân viên y tế về các bước phòng ngừa thực tiễn.

Vai trò không thể thay thế của trạm y tế cơ sở

Dù công nghệ phát triển đến đâu, trạm y tế xã/phường vẫn là mắt xích gần dân nhất, nơi thông điệp được giải thích, tư vấn và chuyển hóa thành hành động cụ thể. Nhiều tham luận nhấn mạnh: để truyền thông đạt mục tiêu thay đổi hành vi, cán bộ làm việc tại trạm y tế phải được nâng cao năng lực truyền thông — từ kỹ năng lắng nghe, tư vấn đến sử dụng công cụ số và sản xuất nội dung trực quan phù hợp nền tảng mà cộng đồng đang dùng.

Nhà báo Vũ Mạnh Cường đã đề xuất chuyển truyền thông tuyến cơ sở từ tư duy tuyên truyền thụ động sang hoạt động tư vấn tương tác, truyền thông nguy cơ và quản lý nhóm cộng đồng trên nền tảng số. Trang bị cho nhân viên y tế cơ sở những kỹ năng cơ bản về truyền thông số là điều kiện then chốt để nối khoảng cách giữa thông tin chính thống và hành vi của người dân.

Những nguyên tắc khi triển khai ở địa phương

Từ các tham luận có thể rút ra một số nguyên tắc thực tiễn để giảm rủi ro đứt gãy thông tin khi chuyển sang chính quyền hai cấp:

• Tổ chức lại kênh truyền đạt sao cho có cả luồng chỉ đạo chuẩn hóa và luồng phản hồi từ cơ sở.
• Ưu tiên xây dựng nội dung dễ hiểu, có tính tương tác và đo lường được tác động hành vi.
• Kết hợp kỹ thuật số với đội ngũ con người ở cơ sở: số hóa công cụ nhưng địa phương hóa hành động.
• Đầu tư đào tạo cho cán bộ trạm y tế về kỹ năng truyền thông, quản lý cộng đồng và sản xuất nội dung trực quan.

Những nguyên tắc này không phải là công thức một lần cho tất cả; mỗi tỉnh, thành sẽ cần điều chỉnh theo đặc thù dân cư, năng lực y tế và kênh truyền thông phổ biến tại địa phương.

Kết luận: truyền thông là can thiệp y tế — thiết kế để tác động

Hội thảo ở Gia Lai kết luận rằng đổi mới truyền thông y tế khi chuyển sang mô hình chính quyền hai cấp không chỉ là thêm kênh hay áp dụng công nghệ mới. Đó là chuyển đổi tư duy: coi truyền thông như một can thiệp có mục tiêu, thiết kế để thay đổi hành vi và phải vận hành trong một mạng lưới hai chiều kết nối Trung ương — tỉnh — cơ sở.

Để thực hiện điều đó cần: cơ chế kết nối thông tin trên toàn hệ thống, tiêu chuẩn hóa nội dung từ Trung ương, năng lực truyền thông tại trạm y tế, và công cụ đo lường tác động hành vi. Khi những yếu tố này đồng bộ, thông tin y tế sẽ không chỉ được truyền đi mà còn được hiểu và biến thành hành động bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Xây dựng hệ thống truyền thông mạnh, hiệu quả, hỗ trợ đắc lực trong thực hiện nhiệm vụ của ngành y tế

SKĐS – Đội ngũ cán bộ làm truyền thông giáo dục sức khỏe ở tuyến tỉnh, tuyến y tế cơ sở đã có nhiều cố gắng trong triển khai các chỉ đạo của Bộ Y tế và của UBND tỉnh, thành, tích cực và chủ động áp dụng những tiến bộ kỹ thuật trong đổi mới hoạt động truyền thông, đa dạng hóa cách thức truyền thông…