Dược liệu sạch: xây nền tảng bền vững để nâng tầm y học cổ truyền

Ngành dược liệu Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn nhưng đồng thời phải vượt qua nhiều thách thức thực tế: nguồn tài nguyên phong phú nhưng khai thác manh mún, nhu cầu thị trường tăng nhanh trong khi chất lượng và nguồn gốc nguyên liệu chưa ổn định. Việc thiết lập hệ thống sản xuất dược liệu sạch không chỉ phục vụ mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học mà còn là điều kiện để dược liệu trong nước gia tăng giá trị và đáp ứng tiêu chuẩn trong nước lẫn quốc tế.

Kho báu thiên nhiên và khối tài nguyên phục vụ y học

Việt Nam sở hữu một kho tàng dược liệu đáng kể: báo cáo chuyên môn ghi nhận hơn 5.117 loài cây thuốc và nấm, cùng với 408 loài động vật, 52 loài tảo biển và 75 khoáng vật được sử dụng làm thuốc. Đây là nguồn lực chiến lược cho phát triển y học cổ truyền, sản phẩm dược liệu và kinh tế sinh học nếu được bảo tồn và quản lý đúng cách.

Những con số trên cho thấy tiềm năng rõ ràng. Tuy nhiên, để chuyển nguồn lực thiên nhiên thành những sản phẩm có giá trị cao hơn—từ hoạt chất tinh chế đến thực phẩm bảo vệ sức khỏe—cần hệ thống nuôi trồng, thu hái và chế biến được tiêu chuẩn hóa.

Vấn đề chính: chuyển từ khai thác tự phát sang chuỗi giá trị bền vững

Mô hình sản xuất dược liệu hiện nay còn nhiều điểm yếu: khai thác quá mức tại một số vùng, trồng trọt phong phú nhưng manh mún khiến khó kiểm soát chất lượng; vùng đạt tiêu chuẩn GACP-WHO còn hạn chế; liên kết giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị chưa chặt chẽ. Thực tế là nguồn cung trong nước mới đáp ứng khoảng 25–30% nhu cầu, khiến Việt Nam vẫn phải nhập khẩu nhiều nguyên liệu.

Chuyên gia ở Viện Đông y Việt Nam đã chỉ ra rằng vấn đề không chỉ là thiếu diện tích trồng đạt chuẩn mà còn nằm ở trình độ kỹ thuật, nguồn giống và khả năng tổ chức sản xuất theo chuỗi. Khi dược liệu được xuất khẩu chủ yếu dưới dạng thô hoặc sơ chế sơ sài, giá trị gia tăng rơi vào khâu chế biến sâu và phát triển sản phẩm—những bước mà thị trường nội địa và doanh nghiệp chưa khai thác đầy đủ.

Khoa học và tiêu chuẩn: chìa khóa để nâng giá trị

Sự đầu tư vào nghiên cứu chọn giống, bảo tồn nguồn gen và phát triển quy trình nuôi trồng theo tiêu chuẩn là bước cần thiết để đảm bảo sản phẩm đạt chất lượng ổn định. Các chuyên gia nhấn mạnh vai trò nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng để làm rõ độ an toàn và hiệu quả dược lý của thuốc từ dược liệu; điều này là cơ sở để xây dựng niềm tin thị trường và cơ sở pháp lý cho sản phẩm.

Thông qua ứng dụng công nghệ sinh học và kỹ thuật số, khả năng truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng có thể được nâng cao. Mục tiêu dài hạn được nêu ra là hướng tới tỷ lệ nguồn giống đưa vào sản xuất đạt tiêu chuẩn ở mức 80–90% và tiến tới thiết lập ngân hàng gen dược liệu quốc gia.

Vai trò đào tạo và chuyển giao kỹ thuật

Để thay đổi thực tế sản xuất tự phát, cần có các chương trình đào tạo, chuyển giao kỹ thuật cho nông dân và hợp tác xã; doanh nghiệp đóng vai trò cầu nối trong mô hình “4 nhà” (Nhà nước – nhà khoa học – nhà doanh nghiệp – nhà nông) khi họ đầu tư vào vùng trồng, tổ chức sơ chế và chế biến, đồng thời hỗ trợ xây dựng thương hiệu.

Chính sách, quản lý và hành lang pháp lý cần đồng bộ

Việc hoàn thiện thể chế, quy chuẩn quốc gia về dược liệu và vị thuốc cổ truyền được xem là bước nền tảng. Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đã định hướng nâng cao vị thế của y học cổ truyền, kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại và tăng cường năng lực hệ thống y học cổ truyền; từ đó tạo tiền đề pháp lý cho các bước cụ thể về quản lý nguồn nguyên liệu.

Bên cạnh đó, quản lý nhập khẩu dược liệu, kiểm soát chặt các lô hàng không rõ nguồn gốc và kiên quyết xử lý hành vi kinh doanh dược liệu kém chất lượng là biện pháp quan trọng nhằm bảo vệ thị trường trong nước và người tiêu dùng.

Hướng thực hiện trên thực địa: mô hình vùng trồng và doanh nghiệp

Một lộ trình khả thi gồm các bước đồng bộ: quy hoạch vùng trồng phù hợp với đặc tính địa phương; áp dụng GACP-WHO ở quy mô lớn hơn; xây dựng hợp tác xã gắn doanh nghiệp chế biến để đảm bảo khối lượng và chất lượng; và phát triển chuỗi truy xuất nguồn gốc để nâng cao giá trị bán ra.

Doanh nghiệp cần đóng vai trò chủ đạo trong việc tạo cầu nối giữa nghiên cứu và sản xuất, đảm bảo chuyển giao kỹ thuật, hỗ trợ tài chính cho nông dân và đặt hàng sản phẩm với tiêu chuẩn nhất định. Những cơ chế khuyến khích đầu tư dài hạn có thể giúp người dân yên tâm cải tạo vùng trồng, chọn giống ưu thế và đầu tư vào quy trình sơ chế đúng chuẩn.

Rủi ro và điểm cần lưu ý khi hướng tới dược liệu sạch

• Rủi ro suy kiệt nguồn gen do khai thác quá mức nếu không có cơ chế bảo tồn và tái sinh.
• Nguy cơ thất thoát giá trị khi sản phẩm được xuất khẩu dưới dạng thô.
• Khó khăn tài chính cho các hộ nhỏ lẻ trong việc đầu tư áp dụng tiêu chuẩn GACP-WHO.
• Yêu cầu liên ngành cao để đồng bộ chính sách, quản lý nhập khẩu và tiêu chuẩn chất lượng.

Liên kết kiến thức chuyên môn và thực tiễn cộng đồng

Quá trình nâng tầm dược liệu cần đặt nền tảng trên khoa học đồng thời gắn với lợi ích cộng đồng. Những câu chuyện về chăm sóc sức khỏe, quản lý rủi ro và tác động xã hội của y học cổ truyền đều có vai trò trong việc tạo nhận thức. Ví dụ, những phân tích chuyên môn và ca lâm sàng về biến chứng thai nhi nhắc nhở chúng ta về mối liên hệ giữa chăm sóc y tế hiện đại và việc sử dụng nguồn dược liệu an toàn trong bối cảnh lâm sàng, như mô tả trong U máu bánh rau có thể đe dọa tim thai, một minh chứng về tính phức tạp khi xử lý các trường hợp y tế đòi hỏi đa ngành phối hợp.

Bên cạnh đó, an toàn dược phẩm không chỉ là câu chuyện về nguyên liệu thô mà còn là vấn đề bảo vệ nhóm dân cư nhạy cảm. Người cao tuổi, vốn có các yếu tố nguy cơ khác nhau, cần được cân nhắc cẩn trọng khi sử dụng thuốc và sản phẩm từ dược liệu; những khuyến nghị về nhận diện và phòng tránh biến cố như Hạ đường huyết ở người cao tuổi nhấn mạnh nhu cầu quản lý chặt chẽ hơn trong môi trường chăm sóc đa dạng.

Ngoài giá trị y tế, dược liệu và các hoạt động liên quan cũng mang tính xã hội và cộng đồng; những sáng kiến nuôi dưỡng tinh thần, kết nối và lan tỏa giá trị văn hóa có thể hỗ trợ bảo tồn tri thức truyền thống. Câu chuyện cảm xúc về người cao tuổi và nghệ thuật, ví dụ như trường hợp của Cụ bà U90 và hành trình piano, cho thấy sức mạnh của kết nối xã hội—một khía cạnh cần lưu tâm khi triển khai các dự án cộng đồng liên quan đến y học cổ truyền.

Bộ Y tế yêu cầu siết chặt quản lý dược liệu, xử lý nghiêm dược liệu không rõ nguồn gốc

SKĐS – Cục Quản lý Y, Dược cổ truyền (Bộ Y tế) vừa yêu cầu Sở Y tế các tỉnh, thành phố tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh dược liệu, tập trung vào các cơ sở chuyên bán lẻ dược liệu, thuốc cổ truyền. Bộ Y tế nhấn mạnh việc xử lý nghiêm các trường hợp kinh doanh dược liệu không rõ nguồn gốc, xuất xứ…

Kết luận: những bước cần ưu tiên

Để dược liệu sạch trở thành nền tảng nâng tầm y học cổ truyền, cần ưu tiên một số hướng đi đồng bộ: hoàn thiện khung pháp lý và tiêu chuẩn quốc gia, mở rộng vùng trồng đạt GACP-WHO, đầu tư nghiên cứu chọn giống và bảo tồn nguồn gen, thúc đẩy liên kết “4 nhà” và khuyến khích doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị. Khi những điều kiện này hội tụ, dược liệu Việt Nam có thể chuyển từ lợi thế tài nguyên thô sang giá trị sản phẩm bền vững, an toàn cho sức khỏe cộng đồng và cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Hành trình ấy đòi hỏi thời gian, chính sách nhất quán và sự đồng thuận của nhiều bên liên quan. Tuy nhiên, với nguồn lực thiên nhiên sẵn có và định hướng chiến lược, việc xây dựng hệ sinh thái dược liệu sạch hoàn toàn nằm trong tầm tay nếu được triển khai quyết liệt và khoa học.