Tại sao Liên Hợp Quốc đề xuất dùng phép chiếu ‘Equal Earth’ để vẽ bản đồ công bằng hơn

Quyết định mới tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã làm nổi bật một thực tế tưởng chừng chỉ thuộc địa lý học: cách chúng ta nhìn bản đồ ảnh hưởng đến quan niệm về thế giới. Văn kiện mang tên “Sửa lỗi bản đồ”, do Togo khởi xướng và được Liên minh châu Phi cùng Bahamas bảo trợ, nhận được sự ủng hộ rộng rãi và đề nghị chuyển sang ưu tiên sử dụng phép chiếu Equal Earth nhằm phản ánh đúng tỷ lệ diện tích và giảm méo hình ảnh lịch sử trên các bản đồ phổ biến.

Bản chất của quyết định: điều gì đã xảy ra tại Đại hội đồng?

Ngày bỏ phiếu, nghị quyết “Sửa lỗi bản đồ” nhận kết quả áp đảo: 164 phiếu thuận. Có sáu nước bỏ phiếu trắng: Serbia, Estonia, Gruzia, Lithuania, Moldova và Ukraine. Mỹ là quốc gia duy nhất bỏ phiếu phản đối. Quan trọng là văn kiện này không mang tính ràng buộc pháp lý; thay vào đó, nó đưa ra khuyến nghị tôn trọng tính chính xác về diện tích khi xây dựng các ấn phẩm giáo dục, báo chí và công cụ bản đồ kỹ thuật số.

Vấn đề tồn tại từ hàng thế kỷ: Mercator và sự méo mó diện tích

Phép chiếu Mercator, ra đời từ năm 1569 bởi nhà vẽ bản đồ Gerardus Mercator để phục vụ hàng hải, có ưu thế giữ nguyên hình dạng địa lý và hướng đi trên biển. Nhưng đổi lại, nó làm sai lệch tỷ lệ diện tích trên mặt phẳng: càng gần cực thì diện tích các vùng đất càng bị phóng đại. Hệ quả dễ thấy trên các bản đồ treo trong phòng học là đảo Greenland trông tương đương kích cỡ châu Phi, dù châu Phi thực tế lớn gấp khoảng 14 lần Greenland.

Tương tự, bang Alaska thường xuất hiện trên các bản đồ Mercator với kích thước lớn hơn so với Mexico, trong khi thực tế Alaska nhỏ hơn khoảng 25% so với Mexico. Những sai lệch này không chỉ là lỗi kỹ thuật; theo nhiều chuyên gia lẫn đại diện các nước, chúng góp phần tạo ra nhận thức không cân xứng về vị thế các vùng lãnh thổ trên thế giới.

Equal Earth là gì và ai đứng sau phép chiếu này?

Phép chiếu Equal Earth, được giới thiệu lần đầu vào năm 2018, là một trong những phương án thiết kế nhằm duy trì tỷ lệ diện tích tương đối trung thực hơn so với Mercator, đồng thời vẫn giữ hình thức bản đồ dễ đọc. Nhóm tác giả gồm Bojan Savric, Bernhard Jenny và Tom Patterson là những người đã phát triển mô hình này và bày tỏ bất ngờ, vui mừng khi công trình của họ được đề xuất áp dụng ở quy mô toàn cầu.

Phản ứng chính trị và ngoại giao xung quanh nghị quyết

Đại diện Togo, Bộ trưởng Ngoại giao Robert Dussey, nhấn mạnh ý nghĩa biểu tượng khi phát biểu rằng một bản đồ không bao giờ hoàn toàn trung lập; nó định hình cách thế hệ trẻ nhìn nhận vị trí của các dân tộc và châu lục. Từ góc độ này, việc sửa lại bản đồ được ông mô tả là sửa cách chúng ta nhìn thế giới.

Ngoại trưởng Pháp Jean-Noël Barrot ủng hộ bước đi hướng tới một hình ảnh đại diện đúng hơn, cho rằng việc chỉnh sửa bản đồ không làm thay đổi thực tế địa chính trị nhưng giúp trả lại sự thật ở phương diện trực quan. Ngược lại, đại diện Mỹ tại một hội đồng của Liên Hợp Quốc bày tỏ hoài nghi, cho rằng tranh luận này có thể làm sao lãng những ưu tiên cấp bách về hòa bình và an ninh quốc tế.

Ý nghĩa thực tiễn: sách giáo khoa, báo chí và nền tảng số

Một trong những hệ quả gần nhất được nêu ra là việc Togo dự kiến thay thế sách giáo khoa địa lý để cập nhật phép chiếu phù hợp hơn. Liên Hợp Quốc cũng kêu gọi các nền tảng bản đồ kỹ thuật số lớn, ví dụ như Google Maps, hợp tác để cung cấp góc nhìn địa lý chính xác hơn cho người dùng.

Việc chuyển đổi trong giáo dục có thể giúp điều chỉnh nhận thức từ sớm; khi trẻ em được tiếp cận bản đồ có tỷ lệ diện tích đúng, hình ảnh về quy mô và vị thế các vùng lãnh thổ cũng sẽ bớt bị thiên lệch. Ở mức báo chí và truyền thông, lựa chọn phép chiếu ảnh hưởng tới minh họa bản tin, đồ họa thông tin và cách công chúng tiếp nhận dữ liệu địa lý.

Nếu bạn quan tâm đến các câu chuyện giáo dục địa phương và nỗ lực đưa văn hóa vào trường học ở vùng biên, có thể tham khảo bài viết Khai giảng ở vùng biên Quảng Trị: khi văn hóa dân tộc hòa cùng lớp học nhỏ để thấy cách cộng đồng và nhà trường phối hợp trên mặt trận giáo dục.

Ảnh hưởng rộng hơn: nhận thức, quyền lực mềm và hình ảnh toàn cầu

Bản đồ không chỉ là công cụ định vị; nó là hình ảnh biểu trưng có thể củng cố hoặc xóa bỏ các thiên kiến. Khi một khu vực bị phóng đại trên bản đồ, điều đó có thể vô tình tăng cảm nhận về tầm quan trọng địa chính trị hoặc kinh tế. Ngược lại, việc thu nhỏ hình ảnh các quốc gia xích đạo đôi khi làm giảm nhận thức về quy mô và đóng góp của họ trên bản đồ thế giới.

Chính vì vậy, một bước điều chỉnh về phép chiếu không chỉ là chuyện kỹ thuật mà còn liên quan tới quyền lực mềm, giáo dục công dân và cách các tổ chức truyền thông chọn minh họa dữ liệu toàn cầu.

Những điều cần cân nhắc khi thay đổi bản đồ

• Văn kiện của Đại hội đồng là khuyến nghị, không bắt buộc pháp lý; các nước và tổ chức có thể tùy chọn áp dụng.
• Việc chuyển đổi sẽ đòi hỏi thời gian và nguồn lực để cập nhật tài liệu giáo dục, đồ họa truyền thông và hệ thống kỹ thuật số.
• Bản đồ mới đem lại lợi ích về tỷ lệ diện tích nhưng mỗi phép chiếu đều có cách đánh đổi riêng về hình dạng, khoảng cách hay hướng.

Các mảng hành động tiếp theo

Để nghị quyết có tác động thực tế, cần có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý giáo dục, báo chí, các nhà làm bản đồ và nền tảng công nghệ. Việc cập nhật sách giáo khoa, thay đổi tiêu chuẩn minh họa trong báo chí và tích hợp phép chiếu mới vào các dịch vụ bản đồ trực tuyến là những bước khả thi, nhưng cần lộ trình rõ ràng và nguồn lực.

Về phần cộng đồng người làm bản đồ, những tác giả đã tạo ra phép chiếu Equal Earth đã bày tỏ ngạc nhiên và vui mừng khi công trình của họ nhận được sự công nhận rộng. Đây là minh chứng cho thấy thay đổi kỹ thuật có thể dẫn đến ảnh hưởng xã hội lớn nếu được áp dụng phù hợp.

Trong bối cảnh chuyển đổi thông tin ngày càng phụ thuộc vào nền tảng số, các vấn đề liên quan tới độ chính xác bản đồ cũng gắn chặt với trách nhiệm của các dịch vụ trực tuyến trong việc cung cấp dữ liệu địa lý trung thực.

Nếu bạn quan tâm tới các vấn đề an ninh trực tuyến và cách thức xử lý các vụ việc lừa đảo qua mạng xã hội, bài viết Lừa bán vé Taylor Swift: điều tra vụ Trần Khánh Vy trình bày một trường hợp điều tra liên quan tới lừa bán vé trên nền tảng mạng xã hội.

Kết luận: Ghi nhớ điều gì từ bước đi này?

Quyết định của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc nhắc lại rằng hình ảnh biểu trưng — như bản đồ — có thể định hình nhận thức lâu dài. Việc đề xuất ưu tiên sử dụng phép chiếu Equal Earth là một nỗ lực nhằm đưa thông tin địa lý xích lại gần thực tế hơn, đồng thời gợi mở cuộc thảo luận lớn hơn về cách giáo dục và truyền thông thể hiện thế giới. Tuy không bắt buộc, nghị quyết đặt ra một tiêu chí tham chiếu quan trọng cho các nhà giáo dục, truyền thông và nền tảng số khi cân nhắc thay đổi minh họa bản đồ trong tương lai.

Câu hỏi thường gặp

Văn kiện của Liên Hợp Quốc có bắt buộc các nước phải thay đổi bản đồ không?

Không. Đây là nghị quyết mang tính khuyến nghị; các bên có thể cân nhắc áp dụng theo điều kiện và lộ trình riêng.

Equal Earth có xóa bỏ mọi hạn chế của các phép chiếu cũ không?

Mỗi phép chiếu đều có điểm mạnh và hạn chế. Equal Earth giảm sai lệch về diện tích so với Mercator, nhưng không phải là giải pháp hoàn hảo cho mọi mục đích bản đồ.

Thay đổi phép chiếu sẽ ảnh hưởng đến giáo dục như thế nào?

Nếu được áp dụng rộng rãi, sách giáo khoa và tài liệu giảng dạy sẽ phản ánh tỷ lệ diện tích đúng hơn, góp phần sửa nhận thức sai lệch về quy mô các vùng lãnh thổ.