Bạch tuộc điều phối cuộc săn: khi ‘ông trùm’ đại dương ra đòn để duy trì trật tự

Những đoạn phim dưới mặt nước đã hé lộ một khía cạnh lạ lùng trong hành vi săn mồi: con bạch tuộc không chỉ săn một mình mà còn dường như ‘điều hành’ cả một đội gồm nhiều con cá. Hình ảnh một con bạch tuộc đổi màu, duỗi vòi và phang thẳng vào đầu con cá cạnh bên khiến nhiều người ngạc nhiên — và mở ra các câu hỏi về vai trò xã hội của loài này trong bữa ăn chung.

Trong bài viết này chúng ta sẽ tổng hợp bằng chứng quan sát, cách các nhà nghiên cứu giải thích các cú đánh ấy, cấu trúc phân công lao động trong đội săn liên loài, và những câu hỏi còn bỏ ngỏ mà dữ liệu hiện có chưa thể trả lời.

Những bằng chứng thực địa: nơi và tư liệu quan sát

Các hiện tượng được ghi nhận chủ yếu từ các đoạn phim quay tại vùng Biển Đỏ, với điểm quan sát ở Eilat (Israel) và El Quseir (Ai Cập). Một số clip cho thấy con bạch tuộc đổi màu đột ngột — hai tông đen trắng — rồi dùng vòi vung mạnh vào một con cá đang bơi bên cạnh.

Quan sát đầu tiên được mô tả chính thức trong công trình công bố trên Ecology (2021) bởi Eduardo Sampaio và các cộng sự. Nhóm nghiên cứu báo cáo có tới tám sự kiện bạch tuộc đánh con cá trong bối cảnh đi săn chung. Một công trình tiếp nối mở rộng phạm vi phân tích, bao gồm hơn 100 giờ tư liệu tại Biển Đỏ và vùng Đại Rạn San Hô của Australia, cung cấp cơ sở dữ liệu lớn hơn để tìm hiểu hành vi này.

Phân công trong đội săn: con nào làm gì?

Phân tích tư liệu cho thấy đội săn hỗn hợp thường gồm một con bạch tuộc cùng từ 2 đến 10 con cá. Các loài cá được quan sát thực hiện vai trò khác nhau: một số loài được mô tả như lực lượng do thám tích cực — phát hiện mùi hay dấu hiệu con mồi — trong khi nhóm khác theo sau và chờ cơ hội lợi dụng khi con mồi bị khuấy động.

Theo mô tả của nghiên cứu mở rộng, bạch tuộc thường giữ vai trò trung tâm quyết định nhịp di chuyển và thời điểm tấn công. Những cá thể cá tích cực tham gia giữ đội di chuyển ít khi bị bạch tuộc nhắm tới; ngược lại, các cá đàn lười biếng hay chờ ăn ké, điển hình là cá mú, thường nhận nhiều ‘đòn’ hơn.

Cách tổ chức như vậy được tác giả mô tả là “kiểm soát đối tác”: thủ lĩnh (bạch tuộc) sử dụng hành vi cơ học để duy trì hiệu suất săn mồi chung, đồng thời khuyến khích các thành viên thụ động đóng góp hơn.

Giải thích cho hành vi đánh cá: các giả thuyết được nêu

Các nhà nghiên cứu đã đề xuất một số lời giải cho hành vi tấn công mà không rõ ràng mang lại lợi ích trực tiếp cho bạch tuộc. Những giả thuyết xuất hiện trong bài báo bao gồm:

• hành vi trừng phạt nhằm rèn luyện đối tác để hợp tác tốt hơn trong tương lai;
• một chiến lược kiểm soát tốn ít năng lượng hơn so với các biện pháp khác;
• hành động nhằm xua đuổi những kẻ bám đuổi gây phiền—những cá thể luôn cố gắng chen ngang hoặc ăn ké.

Điểm làm cộng đồng nghiên cứu băn khoăn là có ít nhất hai trường hợp trong dữ liệu mà cú đánh không đem lại lợi ích rõ ràng: không xua được đối thủ, cũng không mở đường cho con mồi. Những trường hợp như vậy khiến một số nhà khoa học đặt câu hỏi liệu cú đánh có thể là hành vi mang tính xã hội phức tạp hơn chứ không chỉ đơn thuần là phản xạ săn mồi.

Một chi tiết thú vị được ghi lại: Eduardo Sampaio kể rằng ông suýt bật cười khi tận mắt chứng kiến một cú phang trúng đầu cá dưới đáy biển — một cảnh tượng vừa hài hước vừa đáng chú ý về mặt hành vi.

Góc nhìn hoài nghi: liệu có phải là hành vi hợp tác thực thụ?

Không phải mọi chuyên gia đều đồng ý với kết luận bạch tuộc ‘dạy dỗ’ hay ‘trừng phạt’ đồng đội. Một số nhà nhận xét rằng các con cá tham gia chỉ là cơ hội chủ nghĩa, lợi dụng rối loạn do bạch tuộc tạo ra. Theo quan điểm này, cú đánh giản đơn là phản ứng của một kẻ săn mồi muốn loại bỏ kẻ phiền toái — không phải cố ý rèn luyện hay ép buộc hành vi của đồng loại.

Góc nhìn hoài nghi nhấn mạnh việc phân biệt giữa hành vi điều tiết hiệu quả săn mồi và hành vi xã hội có mục tiêu dài hạn; dữ liệu quan sát hiện tại cho thấy tín hiệu hỗn hợp, còn nhiều yếu tố cần làm sáng tỏ.

Ý nghĩa sinh thái và mở rộng câu hỏi nghiên cứu

Bất kể giải thích cuối cùng là gì, tập hợp dữ liệu cho thấy các cuộc săn liên loài sở hữu cấu trúc phức tạp hơn nhiều so với hình dung truyền thống về bạch tuộc như kẻ săn đơn độc. Nếu bạch tuộc thực sự có thể phân biệt ai đóng góp và ai làm biếng, điều đó nói lên một mức độ nhận thức xã hội và khả năng điều chỉnh hành vi theo bối cảnh.

Những câu hỏi còn mở để nghiên cứu tiếp theo giải đáp bao gồm: các cú đánh có ảnh hưởng lâu dài tới mối quan hệ giữa các cá thể không? Mức độ phổ biến của hành vi này thay đổi theo môi trường hay theo loài bạch tuộc? Hiện tại các tài liệu quan sát cung cấp nền tảng mô tả, nhưng chưa đủ để khép lại tranh luận về cơ chế và ý nghĩa chọn lọc của hành vi.

Gợi ý đọc thêm trên cùng chuyên mục

Nếu bạn quan tâm tới những bản tin thời sự khác được cập nhật trên trang, có thể đọc về tình trạng thiên tai do mưa lớn trong bài Sơn La thiết lập tình trạng khẩn cấp, hoặc theo dõi các câu chuyện nhân đạo như hành trình tìm người mất tích 16 năm. Với những chủ đề liên quan tới hài cốt và di vật lịch sử, trang cũng có bản tin Quy tập 20 hài cốt phường Quảng Trị.

Kết luận: quan sát cẩn trọng, lý giải thận trọng

Các tư liệu quay dưới nước đã mở ra một khung nhìn mới về năng lực hành vi xã hội ở bạch tuộc khi săn cùng nhóm cá. Dữ liệu mô tả rõ ràng một mô hình phân công và những cú đánh có tính mục tiêu; tuy nhiên, giải thích nguyên nhân sâu xa vẫn còn tranh luận giữa các nhà khoa học. Vài giả thuyết về trừng phạt hay kiểm soát đối tác đầy hấp dẫn, nhưng cần thêm bằng chứng kiểm chứng để chuyển từ mô tả sang khẳng định chắc chắn.

Đối với độc giả, điều đáng nhớ là tự nhiên thường cho thấy nhiều lớp ý nghĩa: một hành động có thể vừa là phản xạ sinh tồn vừa là tín hiệu xã hội, tùy cách chúng ta giải mã dựa trên bức tranh quan sát rộng hơn. Khi các nhóm nghiên cứu tiếp tục phân tích thêm tư liệu, hy vọng những chiếc mảnh ghép chưa rõ sẽ được lắp lại một cách thuyết phục hơn.

Thông tin nguồn: các kết luận và ví dụ minh họa trong bài dựa trên quan sát và phân tích được báo cáo trong các công trình khoa học nêu tên (tạp chí Ecology, nghiên cứu mở rộng đăng trên Nature Ecology & Evolution) và tư liệu video do Eduardo Sampaio cùng cộng sự cung cấp.