Cấm thuốc lá điện tử và che khuất sản phẩm tại quầy: biện pháp pháp lý để bảo vệ trẻ em

Khoảng trống pháp lý đối với các sản phẩm thuốc lá mới và việc trưng bày sản phẩm tại điểm bán đang làm giảm hiệu quả của những chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá đã được thực thi hơn một thập kỷ. Những thay đổi mà Bộ Y tế đề xuất trong dự thảo Luật sửa đổi nhằm mục tiêu đóng các lỗ hổng này, đồng thời giảm cơ hội tiếp cận và tiếp thị sản phẩm hút ở nhóm thanh thiếu niên.

Những điểm sửa luật then chốt

Dự thảo Luật sửa đổi, do Bộ Y tế chủ trì xây dựng, hướng tới luật hóa các quy định đã được nêu trong Nghị quyết của Quốc hội để biến lệnh cấm thành văn bản pháp luật có tính cưỡng chế. Một số nội dung đáng chú ý:

• Bổ sung khái niệm về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thiết bị điện tử, thuốc lá đặc chế và các loại thuốc lá khác mà luật hiện hành chưa quy định rõ.
• Mở rộng phạm vi hành vi bị nghiêm cấm, gồm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển, sử dụng và cả việc mua bán linh kiện, bộ phận, dung dịch phục vụ lắp ráp.
• Mục tiêu là bịt những kẽ hở cho phép doanh nghiệp lách luật bằng cách nhập linh kiện, lắp ráp trong nước hoặc phân phối các bộ phận rời.

Theo kế hoạch soạn thảo, dự án Luật dự kiến được đưa ra Quốc hội khoá XVI xem xét tại kỳ họp thứ 2 vào tháng 10/2026 và có thể có hiệu lực từ ngày 1/7/2027 nếu được thông qua.

Tác động ban đầu của lệnh cấm tạm thời

Quyết định của Quốc hội (Nghị quyết số 173/2024/QH15, ban hành tháng 11/2024) cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu và sử dụng thuốc lá điện tử cùng thuốc lá nung nóng trên toàn quốc bắt đầu có hiệu lực từ năm 2025. Các báo cáo sơ bộ cho thấy sau khi lệnh cấm này được áp dụng, một số chỉ dấu y tế và thực thi giảm rõ rệt:

• Theo Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai, số ca cấp cứu liên quan đến thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng giảm khoảng 70% trong 10 tháng sau lệnh cấm so với cùng kỳ trước đó; nếu trước đó trung bình mỗi tháng có 5–6 ca thì sau lệnh cấm con số này giảm về 1–2 ca/tháng.
• Số vụ bị lực lượng công an phát hiện liên quan đến các sản phẩm này cũng giảm mạnh: giai đoạn 2020–quý I/2024 có 728 vụ với 883 đối tượng, trong 10 tháng đầu năm 2025 chỉ còn 5 vụ, trong đó 2 vụ bị khởi tố với 17 bị can.

Những thay đổi này là bằng chứng bước đầu cho thấy một chính sách nghiêm ngặt có thể làm giảm lưu thông và tác hại cấp cứu liên quan đến các sản phẩm mới.

Tại sao phải cấm trưng bày tại điểm bán?

Một kênh quảng bá còn tồn tại mạnh mẽ là việc trưng bày sản phẩm ngay tại quầy bán lẻ. Luật hiện tại cấm quảng cáo, khuyến mại và tiếp thị trực tiếp, nhưng Điều 25 cho phép điểm bán trưng bày tối đa một bao, một tút hoặc một hộp cho mỗi nhãn hiệu. Kết quả là hình ảnh bao bì, màu sắc và logo vẫn hiện diện tại nơi người tiêu dùng quyết định mua hàng, tạo tác động nhận diện thương hiệu.

Hướng dẫn thực hiện Điều 13 của Công ước Khung WHO về Kiểm soát Thuốc lá (WHO FCTC) xem hành vi trưng bày tại điểm bán là một hình thức quảng cáo. Việc giữ hình ảnh thương hiệu trong tầm mắt khách hàng đặc biệt gây rủi ro đối với trẻ em và thanh thiếu niên.

Bằng chứng về hiệu quả của việc che khuất hoặc cấm trưng bày

Các nghiên cứu thực nghiệm và khảo sát cho thấy hành vi mua sắm và ý định thử thuốc lá thay đổi đáng kể khi sản phẩm không còn xuất hiện công khai:

• Một thử nghiệm tại Hoa Kỳ cho thấy 32,8% người đang hút hoặc vừa cai có ý định mua nếu nhìn thấy thuốc lá trưng bày; khi sản phẩm bị che kín hoàn toàn, con số đó giảm xuống 2,9%.
• Ở Scotland, nghiên cứu theo dõi học sinh 12–17 tuổi giai đoạn 2013–2017 ghi nhận nguy cơ bắt đầu hút thuốc giảm tới 73% sau khi áp dụng chính sách cấm trưng bày.

Tại Việt Nam, khảo sát về điểm bán quanh trường học cũng nêu vấn đề đáng lo: trung bình có 12,7 điểm bán trong phạm vi 100 m xung quanh mỗi trường; 57,6% điểm bán trưng bày thuốc lá trong tầm mắt trẻ em và 27,9% đặt sản phẩm cạnh bánh kẹo, đồ chơi.

Nhìn ra thế giới: xu hướng kiểm soát ngày càng gia tăng

Quyền lựa chọn chính sách của các nước cho thấy kiểm soát thuốc lá điện tử và thuốc nung nóng không phải là xu hướng đơn lẻ. Tính đến giữa năm 2025 có 46 quốc gia cấm bán thuốc lá điện tử, trong khi WHO nêu có 24 quốc gia cấm thuốc lá nung nóng. Liên quan đến trưng bày, đến cuối năm 2024 đã có 59 quốc gia đưa ra quy định cấm trưng bày tại điểm bán. Trong khu vực ASEAN, nhiều nước như Thái Lan, Brunei, Singapore, Lào và Malaysia đã áp dụng biện pháp này.

Thực thi, truyền thông và trách nhiệm của hệ thống y tế

Luật mạnh cần đi đôi với năng lực quản lý và truyền thông hướng tới thay đổi hành vi. Quản lý, kiểm tra và xử lý vi phạm phải có cơ sở pháp lý rõ ràng, hướng dẫn kỹ thuật về thiết kế tủ, kệ, bảng giá chuẩn hóa và lộ trình chuyển đổi để các cửa hàng thích ứng mà không gây xáo trộn lớn cho kinh doanh nhỏ lẻ.

Đồng thời, việc truyền thông cần khuyến khích thông tin hai chiều, kết hợp công cụ số và nâng cao năng lực cho trạm y tế cơ sở để biến thông tin thành hành động. Những nội dung về cách tổ chức lại truyền thông y tế khi chuyển sang mô hình chính quyền hai cấp có thể tham khảo trong đổi mới truyền thông y tế hai cấp, nơi trình bày các bước cần thiết để đảm bảo thông tin đến cộng đồng thực sự thay đổi hành vi.

Vai trò của nhân viên y tế và đội ngũ mới tốt nghiệp cũng quan trọng trong giám sát, tư vấn cai thuốc và nâng cao nhận thức cộng đồng; thông tin về trách nhiệm nghề nghiệp và định hướng thực hành lâm sàng của thế hệ bác sĩ mới được nêu rõ trong bản tin của đại học y tế, ví dụ như 696 tân bác sĩ Đại học Y Hà Nội.

Vấn đề tuân thủ và xử lý vi phạm ở cơ sở bán lẻ, chủng loại kinh doanh trá hình hoặc điểm cung cấp dịch vụ liên quan cũng cần liên ngành vào cuộc—từ y tế, công an đến quản lý thị trường. Những bài học và khó khăn trong kiểm soát các cơ sở tư nhân có thể tham khảo tại các phân tích chuyên sâu về quản lý cơ sở y tế tư nhân Nghệ An để hình dung thách thức thực tiễn khi giám sát hàng nghìn điểm bán và dịch vụ.

Kết hợp các công cụ chính sách để đạt mục tiêu 2030

Luật hóa lệnh cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và cấm trưng bày tại điểm bán là những bước quan trọng nhưng cần được thực hiện đồng bộ với các biện pháp khác: điều chỉnh thuế, nhãn cảnh báo bằng hình ảnh, mở rộng vùng không khói thuốc và tăng cường hỗ trợ cai nghiện. Khi triển khai thống nhất, các chính sách này góp phần hướng tới mục tiêu trong Chiến lược quốc gia: giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá và ngăn chặn một thế hệ thanh thiếu niên mới tiếp cận các sản phẩm nguy hại.

Các bệnh liên quan đến sử dụng thuốc lá tiêu tốn quỹ BHYT hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm

SKĐS – Chi phí điều trị các bệnh liên quan đến thuốc lá lên tới 8,3 nghìn tỷ đồng năm 2019 và tăng lên 8,7 nghìn tỷ đồng vào năm 2022, chiếm khoảng 7,5% tổng chi từ quỹ BHYT.

Các điểm cần theo dõi trong quá trình hoàn thiện luật

• Độ rõ ràng của định nghĩa về các sản phẩm mới và linh kiện: tránh chỗ trống cho việc lách luật.
• Khung xử phạt và trách nhiệm quản lý, đảm bảo có cơ chế kiểm tra liên ngành hiệu quả.
• Lộ trình chuyển đổi cho điểm bán: hướng dẫn kỹ thuật và hỗ trợ để việc tuân thủ không gây đứt gãy kinh tế cho hộ kinh doanh nhỏ.
• Chiến lược truyền thông đi kèm, nhằm củng cố mục tiêu bảo vệ trẻ em và hỗ trợ người cai thuốc.

Câu hỏi thường gặp

Luật sửa đổi sẽ có hiệu lực khi nào?

Theo kế hoạch, dự án Luật dự kiến được trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp tháng 10/2026 và, nếu được thông qua, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2027.

Quy định cấm trưng bày ảnh hưởng thế nào đến cửa hàng tạp hóa nhỏ?

Thực tiễn quốc tế cho thấy các nước thường cho phép lưu hành thông tin tối thiểu về tên sản phẩm và giá bán dưới dạng chuẩn hóa, không dùng logo hay màu sắc thương hiệu; sản phẩm chỉ được đưa ra khi khách yêu cầu. Đồng thời cần có giai đoạn chuyển tiếp và hướng dẫn kỹ thuật để cửa hàng điều chỉnh.

Việc cấm hoàn toàn có ngăn thanh thiếu niên hút thuốc không?

Cấm trưng bày và hạn chế lưu thông các sản phẩm mới là hai công cụ đã có bằng chứng giảm ý định mua và bắt đầu hút ở thanh thiếu niên trong một số nghiên cứu. Tuy nhiên, hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào thực thi, truyền thông kèm theo và các biện pháp hỗ trợ khác như tăng thuế và chương trình cai nghiện.

Việc hoàn thiện luật là bước cần thiết để biến các cam kết chính sách thành cơ sở pháp lý vững chắc, từ đó giúp triển khai các hành động bảo vệ sức khỏe cộng đồng một cách hiệu quả hơn.