Sốt rét tại miền Nam: Giảm ca bệnh nhưng nguy cơ từ bên ngoài gia tăng

Sốt rét hiện đang là một vấn đề đáng lo ngại tại miền Nam Việt Nam, nhất là khi số ca bệnh trong nước giảm, nhưng lại có nguy cơ xâm nhập từ các trường hợp ngoại lai. Một ví dụ cụ thể là một bệnh nhân nam 30 tuổi, người từng làm việc tại Nigeria, đã phải nhập viện khẩn cấp do mắc sốt rét ác tính tại TPHCM. Trong tình huống cấp cứu này, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TPHCM đã phải liên hệ khẩn cấp với Bệnh viện Bạch Mai để xin thuốc Artesunate, do nguồn cung tại miền Nam đã cạn kiệt.

Bệnh nhân này trở về Việt Nam vào tháng 7/2026, và chỉ vài ngày trước khi về, anh đã xuất hiện triệu chứng sốt, lạnh run và đổ mồ hôi. Tuy nhiên, anh không được khám chữa ở châu Phi. Sau khi về nước và được xét nghiệm, anh đã được chẩn đoán mắc sốt rét ác tính với sự hiện diện của ký sinh trùng trong máu.

Ngày 23/7, vì cần điều trị khẩn cấp bằng Artesunate, bệnh nhân đã được chuyển đến Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TPHCM. Việc không có thuốc tại khu vực phía Nam đã khiến bệnh viện liên lạc với Bệnh viện Bạch Mai ở Hà Nội. Thuốc được vận chuyển bằng đường hàng không và đến tay bác sĩ chỉ trong 5 giờ đồng hồ. Sau quá trình điều trị tích cực, bệnh nhân đã ổn định và được cứu sống.

Chuyện này cho thấy một nghịch lý trong công tác phòng chống sốt rét: khi số ca bệnh giảm, việc duy trì nguồn thuốc trở nên khó khăn hơn.

TPHCM đã được công nhận loại trừ sốt rét, nhưng hầu hết các ca bệnh hiện tại đều là ngoại lai, đặc biệt là ở những người trở về từ các quốc gia có sốt rét lưu hành. Với số lượng ca bệnh thấp, lượng thuốc dự trữ cũng không được duy trì thường xuyên, dẫn đến nguy cơ khi có ca bệnh xuất hiện.

Sốt rét do Plasmodium falciparum là loại bệnh nguy hiểm, có thể gây tử vong nếu không được điều trị kịp thời. Báo cáo từ Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng TPHCM cho biết, tính đến ngày 10/8/2026, khu vực phía Nam đã ghi nhận 17 ca mắc sốt rét, trong đó có 8 ca sốt rét thông thường và 9 ca sốt rét ác tính, với một trường hợp tử vong.

Đáng chú ý, cả 17 trường hợp đều là ngoại lai, không có ca mắc nội địa. Cụ thể, TPHCM có 14 ca, bao gồm 7 ca thông thường và 7 ca ác tính. Tại Cần Thơ, Đồng Tháp và Tây Ninh mỗi nơi có 1 trường hợp. TPHCM còn cho thấy cấu trúc tác nhân của bệnh cũng cần được chú ý khi có 11 ca do P. falciparum, điều này cảnh báo không nên xem nhẹ nguy cơ mặc dù số ca bệnh hiện tại thấp.

Trên toàn quốc, báo cáo tuần 30/2026 cho thấy 69 ca sốt rét với 52 ca ngoại lai, chiếm 75% tổng số ca; trong đó 94% số ca ngoại lai đến từ châu Phi. Có 11 trường hợp mắc sốt rét ác tính và 1 trường hợp tử vong. Tỷ lệ sốt rét ác tính trong nhóm ngoại lai rất cao, với 85% do P. falciparum gây ra.

Nguy cơ từ các ca bệnh ngoại lai đang gia tăng, đặc biệt là từ những người trở về từ vùng dịch tễ cao. Theo TS. Đoàn Bình Minh, Phó Viện trưởng Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng TPHCM, những người này cần được xem là nhóm có nguy cơ cao ngay cả khi đã trở về Việt Nam.

Các triệu chứng như sốt, rét run, vã mồ hôi và đau đầu cần được chú ý. Khi gặp phải các triệu chứng này, người bệnh nên đến ngay cơ sở y tế và thông báo tiền sử đi lại của mình để bác sĩ có thể nhanh chóng chỉ định xét nghiệm tìm ký sinh trùng.

Hệ thống y tế cũng cần duy trì năng lực phát hiện sớm các ca sốt rét ngoại lai, điều trị kịp thời và quản lý bệnh nhân chặt chẽ nhằm ngăn ngừa sốt rét ác tính và tử vong. Ngành y tế cũng đang có kế hoạch phối hợp với các cơ quan quản lý lao động ngoài nước, hải quan và cửa khẩu để giám sát các trường hợp trở về từ vùng dịch tễ.

Người dân làm việc tại các khu vực có sốt rét cũng cần thực hiện các biện pháp bảo vệ cá nhân như sử dụng màn tẩm hóa chất và đi khám sớm khi có triệu chứng nghi ngờ.

Để loại trừ bệnh sốt rét hoàn toàn vào năm 2030, Việt Nam cần duy trì lá chắn thuốc, giám sát và chẩn đoán sớm, và đặc biệt là ý thức của người dân trong việc báo cáo các triệu chứng nghi ngờ. Bởi vì, mặc dù số ca bệnh giảm, nhưng sự xuất hiện của mỗi ca bệnh vẫn cần được phát hiện và xử lý nhanh chóng để hạn chế những tình huống nguy hiểm phát sinh.

Như vậy, số ca mắc bệnh sốt rét đã giảm nhưng nguy cơ từ bên ngoài vẫn hiện hữu cần phải được cảnh giác và phòng ngừa. Để biết thêm chi tiết về việc cải thiện công tác phòng chống sốt rét ở Việt Nam, bạn có thể tham khảo tại Giảm Thủ Tục Chuyển Tuyến Điều Trị hoặc tìm hiểu về khủng hoảng sốt xuất huyết tại Hà Tĩnh và điều trị động kinh ở trẻ em.