Bụi mịn PM2.5: Cách nó tác động lên tim phổi và những biện pháp bảo vệ trong nhà

Ô nhiễm không khí là một mối đe dọa lớn đối với sức khỏe cộng đồng. Tổ chức Y tế Thế giới ước tính ô nhiễm góp phần vào hàng triệu ca tử vong sớm mỗi năm, trong đó phần lớn liên quan đến các bệnh mạn tính không lây như bệnh tim mạch, đột quỵ, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và ung thư phổi. Hiểu đúng cơ chế tổn hại của các hạt nhỏ — đặc biệt là PM2.5 — giúp mỗi gia đình có lựa chọn thực tế để giảm rủi ro cho người thân.

PM2.5 thâm nhập và gây ảnh hưởng thế nào đến cơ thể

PM2.5 là các hạt bụi có đường kính rất nhỏ, đủ để đi sâu vào phổi và tiến vào tuần hoàn máu. Khác với hạt lớn bị giữ lại ở mũi hoặc đường dẫn khí lớn, các hạt siêu nhỏ có thể luồn tới phế nang rồi xuyên sang mao mạch, gây ra những tác động sinh học hệ thống.

Các nghiên cứu tổng hợp chỉ ra rằng khi nồng độ PM2.5 tăng thêm 10 µg/m³, nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch tăng ở mức khoảng 11–13% và nguy cơ ung thư phổi tăng khoảng 12%. Khi vào máu, bụi mịn có thể kích hoạt một loạt phản ứng có hại, bao gồm:

• Viêm mãn tính toàn thân: các chất trung gian viêm được sản sinh nhiều hơn, làm tổn thương lớp nội mạc mạch máu và góp phần vào tiến trình xơ vữa.
• Tăng tính đông máu: một số cơ chế thúc đẩy hình thành huyết khối, là yếu tố gây nhồi máu cơ tim và đột quỵ.
• Rối loạn chức năng hô hấp: phơi nhiễm kéo dài dễ gây hoặc làm nặng thêm hen suyễn, COPD và tăng nguy cơ thay đổi tế bào biểu mô phổi liên quan đến ung thư.

Tại sao không nên xem nhẹ không khí trong nhà

Nhiều người tin rằng ở trong nhà đóng kín cửa là an toàn tuyệt đối. Tuy nhiên, theo đánh giá của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (US EPA), nồng độ ô nhiễm trong nhà đôi khi có thể cao gấp nhiều lần so với ngoài trời. Nguồn ô nhiễm nội thất thường bắt nguồn từ hoạt động hàng ngày mà chúng ta ít chú ý.

Các nguồn phổ biến trong nhà gồm khói khi nấu ăn (đặc biệt món chiên xào, nướng), khói thuốc, việc đốt nhang hoặc hương muỗi, nấm mốc ở khu ẩm ướt và những hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs) như formaldehyde thải ra từ sơn, keo dán, đồ gỗ công nghiệp mới. Tiếp xúc kéo dài với không khí trong nhà bị ô nhiễm có thể kích thích bệnh hô hấp và dị ứng ở mọi lứa tuổi, từ trẻ em đến người già.

Hướng dẫn thực tế để cải thiện chất lượng không khí trong nhà

Dưới đây là những bước thiết thực, dễ áp dụng giúp giảm đáng kể nồng độ ô nhiễm nội thất:

• Lược bỏ nguồn khói: không hút thuốc trong nhà, hạn chế đốt nhang/hương muỗi và tránh dùng than, củi làm bếp trong không gian kín. Khi nấu ăn, bật hút mùi và sử dụng nắp che để giảm khói dầu mỡ.
• Sử dụng máy lọc không khí phù hợp: lựa chọn máy có màng lọc HEPA cấp H13 hoặc H14, loại có khả năng giữ đến ~99,97% các hạt rất nhỏ. Đặt máy ở phòng ngủ và phòng sinh hoạt chung; tuân thủ lịch vệ sinh, thay bộ lọc theo khuyến nghị nhà sản xuất.
• Thông gió có chủ ý: mở cửa tạo lưu thông không khí vào những thời điểm chất lượng không khí bên ngoài tốt (ví dụ sau mưa hoặc giữa trưa ở nhiều nơi), và đóng cửa khi chỉ số AQI ngoài trời ở mức ô nhiễm cao.
• Giảm VOCs: hạn chế dùng sản phẩm có mùi nồng, chọn sơn, nội thất có chứng nhận phát thải thấp khi có thể; đưa đồ mới ra trời hoặc khu vực thoáng khí trước khi mang vào nhà.

Bảo vệ bản thân khi phải ra ngoài

Khi di chuyển trên đường hoặc hoạt động ngoài trời trong khu vực ô nhiễm, cần chủ động phòng hộ cá nhân. Khẩu trang vải hoặc khẩu trang y tế thông thường không đủ hiệu quả trước PM2.5; những loại khẩu trang lọc hạt chuyên dụng như N95, KN95 hoặc FFP2 có khả năng lọc tốt hơn nếu được đeo kín và đúng cách.

Sau khi về nhà, một số biện pháp đơn giản giúp loại bớt bụi bám ở niêm mạc hô hấp như rửa mũi bằng nước muối sinh lý 0,9% và súc họng. Đồng thời nên theo dõi chỉ số chất lượng không khí (AQI) qua ứng dụng tin cậy để điều chỉnh mức độ hoạt động ngoài trời; khi AQI vượt 150, người cao tuổi, trẻ nhỏ và người có bệnh tim mạch hoặc hô hấp nên giảm hoạt động gắng sức ngoài trời.

Những nhóm cần lưu ý đặc biệt và các liên kết tham khảo hỗ trợ

Trẻ em, người già và người có bệnh mạn tính thường chịu ảnh hưởng nặng hơn khi tiếp xúc với bụi mịn. Cha mẹ có con ăn bán trú cần lưu ý an toàn bữa ăn và khả năng dị ứng thực phẩm của trẻ; thông tin chi tiết về quản lý an toàn ăn uống tại trường học có thể tham khảo An toàn ăn bán trú trẻ dị ứng.

Ngoài ra, bệnh mạn tính liên quan chuyển hóa hoặc nội tiết cũng là phần của bức tranh rủi ro tổng thể; ví dụ, mối liên quan giữa tiểu đường và nguy cơ một số ung thư được phân tích ở bài viết chuyên sâu về Tiểu đường và ung thư tuyến giáp.

Những người làm việc trong môi trường có bụi nghề nghiệp cần nắm rõ quyền lợi và thủ tục bảo đảm hỗ trợ khi bị bệnh nghề nghiệp; hướng dẫn thực tế về các quyền lợi này có ở trang Quyền lợi bệnh nghề nghiệp.

Hạn chế và điều cần lưu ý khi áp dụng biện pháp bảo vệ

Mỗi biện pháp đều có giới hạn. Máy lọc HEPA hiệu quả với hạt lơ lửng nhưng không thể loại bỏ hết các khí độc hoặc VOC nếu không có bộ xử lý chuyên biệt. Khẩu trang đạt chuẩn cần vừa khít để phát huy hiệu quả; người dùng có râu hoặc đeo không đúng cách sẽ giảm công năng lọc. Việc thông gió sai thời điểm có thể đưa thêm ô nhiễm từ ngoài vào nhà. Do đó, kết hợp nhiều biện pháp và điều chỉnh theo hoàn cảnh cụ thể là cách thực tế nhất.

Điều nên ghi nhớ

Bụi mịn PM2.5 ảnh hưởng đồng thời tới hệ tim mạch và hô hấp thông qua các cơ chế viêm, tăng đông và tổn thương tế bào. Trong khi các giải pháp chính sách và quy hoạch đô thị là cần yếu để giảm ô nhiễm tổng thể, mỗi hộ gia đình vẫn có thể giảm rủi ro ngay bằng cách loại bỏ nguồn khói trong nhà, bố trí máy lọc phù hợp, thông gió hợp lý và bảo hộ khi ra đường. Giữ thói quen theo dõi AQI và thực hiện các bước phòng ngừa đơn giản có thể bảo vệ người thân, đặc biệt là trẻ nhỏ và người có bệnh mạn tính.

Thực hiện những Thay đổi nhỏ trong sinh hoạt hàng ngày có thể giúp giảm tiếp xúc với bụi mịn và bảo vệ sức khỏe tim mạch, hô hấp cho gia đình bạn.

Bụi mịn PM2.5 làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch như thế nào?

SKĐS – Không chỉ gây hại cho hệ hô hấp, ô nhiễm không khí, đặc biệt là bụi mịn PM2.5, đang được xem là một yếu tố nguy cơ quan trọng đối với sức khỏe tim mạch.