Quỹ Phòng bệnh — Mô hình tài chính mới hướng tới kết quả sức khỏe bền vững

Quyết định chiến lược cho y tế dự phòng

Việc thành lập Quỹ Phòng bệnh là bước chuyển thể chế quan trọng để làm mạnh công tác dự phòng tại Việt Nam. Luật Phòng bệnh (số 114/2025/QH15), được Quốc hội thông qua, đã mở đường cho một quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách vận hành theo mô hình đơn vị sự nghiệp công lập tự đảm bảo chi thường xuyên. Quyết định này kỳ vọng khắc phục những hạn chế về nguồn lực lâu nay, giúp huy động và phân bổ ngân sách linh hoạt hơn cho các can thiệp phòng bệnh cần thiết.

Góc nhìn quản trị: từ quỹ chuyên biệt đến nền tảng tài chính

Giám đốc Quỹ Phòng bệnh đã nhấn mạnh rằng quỹ không chỉ là sự đổi tên từ cơ chế cũ mà là sự mở rộng phạm vi hoạt động. Tinh thần chuyển đổi được tóm gọn bằng ba từ: kế thừa, mở rộng và phát triển. Từ kinh nghiệm quản trị và vận hành của các quỹ chuyên biệt trước đây, mô hình mới hướng tới quản lý nguồn lực dựa trên bằng chứng và hiệu quả đầu ra, thay vì chỉ đảm bảo “chi đúng”.

Từ kết quả hiện có đến nhu cầu mở rộng can thiệp

Việc phát triển quỹ bắt nguồn từ thực tiễn: nhiều chương trình phòng, chống tác hại thuốc lá đã thiết lập được mạng lưới và tạo ra kết quả đo lường được. Trên cơ sở đó, Quỹ Phòng bệnh được kỳ vọng nhân rộng mô hình can thiệp cho các vấn đề sức khỏe cộng đồng khác.

Các số liệu hiện hữu cho thấy biến chuyển theo hướng tích cực ở một số chỉ số hành vi nhưng thách thức vẫn còn lớn. Tỷ lệ hút thuốc ở nam giới trưởng thành đã giảm so với thập kỷ trước, và tỷ lệ hút ở thanh thiếu niên cũng có xu hướng giảm. Tuy nhiên, WHO ước tính vẫn còn hàng chục triệu người hút thuốc, cùng với hàng trăm nghìn ca tử vong liên quan mỗi năm và tổn thất kinh tế lớn. Những thực tế này làm nổi bật nhu cầu duy trì nguồn tài chính bền vững cho phòng chống tác hại thuốc lá đồng thời mở rộng sang các lĩnh vực khác.

Bức tranh bệnh tật và nguồn lực cần thiết

Mô hình bệnh tật của Việt Nam đang thay đổi: bệnh không lây nhiễm hiện chiếm tỷ lệ cao trong tổng số tử vong. Nhiều ca tử vong sớm có thể phòng ngừa nếu có phát hiện sớm và quản lý hiệu quả các bệnh mạn tính. Cộng thêm xu hướng tăng thừa cân, béo phì ở trẻ em và già hóa dân số, tất cả tạo áp lực lớn lên hệ thống y tế nếu thiếu các giải pháp dự phòng.

Các cuộc điều tra dinh dưỡng và sức khỏe cho thấy tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ em tăng nhanh trong thập kỷ qua, nhất là ở khu vực đô thị. Đồng thời, nhiều người trưởng thành với tăng huyết áp hoặc đái tháo đường chưa được phát hiện hoặc điều trị. Những khoảng trống này làm nổi bật nhu cầu đầu tư vào các chương trình phát hiện sớm, quản lý bệnh mạn tính tại tuyến cộng đồng và can thiệp giáo dục dinh dưỡng từ sớm.

Nguyên tắc phân bổ và ưu tiên đầu tư

Quỹ Phòng bệnh hướng tới phân bổ nguồn lực dựa trên tiêu chí rõ ràng: giảm gánh nặng bệnh tật; thu hẹp phạm vi và mức độ dễ tổn thương của đối tượng; có bằng chứng về hiệu quả và chi phí-hiệu quả; và khả năng nhân rộng các mô hình thành công. Việc này đòi hỏi hệ thống đánh giá, chấm điểm minh bạch với ngưỡng tham chiếu về chi phí-hiệu quả và cơ chế phản biện độc lập.

Ở thực tế triển khai, nghĩa là các dự án được xét duyệt không chỉ vì tính cấp bách mà cần minh chứng đóng góp cụ thể đến các chỉ số sức khỏe dự kiến. Một phần kinh phí có thể được gắn với kết quả, khuyến khích thực hiện chương trình theo mô hình trả tiền theo hiệu quả.

Dữ liệu, minh bạch và kết quả đo lường

Để quản trị nguồn lực theo hướng kết quả, quỹ dự định xây dựng hệ thống dữ liệu và khung giám sát-đánh giá theo chuỗi kết quả: từ đầu vào, hoạt động, đầu ra đến tác động. Hệ thống này sẽ hướng tới liên thông với các điều tra quốc gia hiện có nhằm tận dụng dữ liệu sẵn có và tránh trùng lặp trong thu thập thông tin.

Minh bạch được xác định không chỉ qua báo cáo thu-chi mà còn qua việc công bố rõ ràng những kết quả sức khỏe mà nguồn lực đã góp phần tạo ra. Cách tiếp cận này giúp đánh giá hiệu quả đầu tư trong dài hạn và củng cố niềm tin của các đối tác trong và ngoài nước.

Học hỏi kinh nghiệm quốc tế và tính bền vững kinh tế

Kinh nghiệm từ các quỹ sức khỏe quốc tế cho thấy cơ chế tài chính chuyên biệt có thể tạo tác động lớn nếu được quản trị tốt. Một số mô hình ở Australia và Thái Lan đã huy động tài trợ lâu dài để tài trợ các chương trình nâng cao sức khỏe quy mô lớn. Những bài học này được xem xét để thích ứng với bối cảnh Việt Nam, trong khi vẫn tuân thủ nguyên tắc không trùng lặp với ngân sách nhà nước hay các quỹ khác.

Những phân tích kinh tế sẵn có còn chỉ ra rằng đầu tư vào phòng bệnh thường mang lại lợi ích lớn hơn chi phí đầu tư — điều này là cơ sở để lập luận cho mô hình quỹ chuyên biệt nhằm giảm gánh nặng điều trị về dài hạn.

Những bước cần hoàn thiện khi bắt đầu hoạt động

Ngay sau khi thành lập, quỹ cần hoàn thiện văn bản tổ chức, xây dựng bộ máy liên ngành và tuyển chọn nhân lực có chuyên môn về tài chính, y tế công cộng, quản lý chương trình, giám sát-đánh giá và công nghệ thông tin. Đồng thời, các chương trình chuyển tiếp từ quỹ trước đây phải được đảm bảo liên tục, không gián đoạn.

Các công cụ quản trị như bộ tiêu chí phân bổ, hệ thống dữ liệu liên thông và cơ chế công khai kết quả cần được thiết lập sớm để quỹ hoạt động hiệu quả ngay từ những năm đầu.

Kết luận: hướng tới đầu tư cho kết quả sức khỏe

Quỹ Phòng bệnh được kỳ vọng trở thành mắt xích kết nối nguồn lực, bằng chứng và sáng kiến cho công tác dự phòng. Thành công của quỹ không chỉ đo bằng quy mô nguồn lực mà bằng những thay đổi thực tế trong yếu tố nguy cơ, số người được phát hiện sớm và số năm sống khỏe mạnh tăng thêm cho dân số. Với mô hình quản trị hướng kết quả và cam kết minh bạch, quỹ có thể góp phần quan trọng trong chuyển dịch trọng tâm từ chữa bệnh sang phòng bệnh.

Trong chặng đường phía trước, sự phối hợp của các bộ, ngành, địa phương và đối tác quốc tế sẽ quyết định mức độ lan tỏa các mô hình can thiệp hiệu quả. Việc đầu tư đúng nơi, dựa trên bằng chứng và được theo dõi bằng dữ liệu rõ ràng sẽ là tiền đề để Quỹ Phòng bệnh hiện thực hoá mục tiêu bảo vệ sức khoẻ người dân từ sớm, từ xa.